Грыбаўшчына — адна з сядзібаў каля Нясвіжа, пра якую не пішуць у даведніках і ведаюць нямногія экскурсаводы. На жаль, самой сядзібы ўжо няма. Ёсць толькі яе месца і гістарычныя сляды, якія дагэтуль упрыгожваюць яго, нават, нягледзячы на тое, як мала іх засталося. Таму варта паспяшацца засведчыць тое нямногае, што яшчэ ўцалела тут, не паддаўшыся няўмольнасці часу.
У пачатку сваёй гісторыі Грыбаўшчына была ўласнасцю нясвіжскіх езуітаў. Яе не было ў першапачатковым фундацыі 1584 года, якую Мікалай Радзівіл Сіротка аддаў гэтаму ордэну падчас заснавання калегіума ў Нясвіжы. Верагодна, гэтымі ўладаннямі езуіты «абраслі» пазней на працягу наступнага XVII стагоддзя. У пачатку XVIII стагоддзя гэта быў ужо каштоўны царкоўны фальварак, для якога нясвіжскі калегіум імкнуўся атрымаць каралеўскую ахоўную грамату ад нападаў падчас Паўночнай вайны, разам з іншымі сваімі маёнткамі ва Ужанцы і Рудаўцы.
Побач з фальваркам узнікла і невялікая вёска, у якой жылі працаваўшыя там сяляне. Пазней езуіты сталі здаваць фальварак з вёскай у арэнду розным шляхцічам. Пасля скасавання ордэна езуітаў у 1773 годзе яго зямельныя ўладанні павінны былі адысці розным свецкім землеўласнікам. Пераразмеркаваннем маёнткаў у Вялікім княстве Літоўскім займалася спецыяльная Эдукацыйная камісія на чале з віленскім біскупам Ігнаціем Масальскім. А галоўным прэтэндэнтам на Грыбаўшчыну быў, вядома ж, нясвіжскі магнат Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку. Але ў Эдукацыйнай камісіі не вельмі любілі эксцэнтрычнага нясвіжскага князя і любымі спосабамі стараліся скараціць яго ўплыў на якія-небудзь дзяржаўныя або зямельныя справы. Таму там намерыліся перадаць Грыбаўшчыну яе апошняму арандатару Леану Маляўскаму, сыну мсціслаўскага ваяводы Станіслава Маляўскага. Пасля некалькіх пасяджэнняў камісіі Караль Станіслаў Радзівіл вымушаны быў змірыцца з яе вердыктам і правесці адпаведныя размежаванні са сваімі нясвіжскімі ўладаннямі.
У XIX стагоддзі ўладальнікамі Грыбаўшчыны былі шляхціч Юзаф Нарушэвіч, а затым яго дзеці: Томаш, Адам і Стэфанія. Апошнія, дарэчы, у канцы XIX стагоддзя зацеялі паміж сабой няжартаўскую дзяльбу маёнтка, у выніку якой ён ледзь не быў канфіскаваны ў кошт судовых выдаткаў. Але іронія лёсу бывае такой, што, часам, у свой час даводзіцца добраахвотна аддаваць тое, за што раней так люта змагаўся. З цяжкасцю падзяліўшы сваю сядзібу, Нарушэвічы памерлі, не пакінуўшы спадчыннікаў. У апошняй уладальніцы Грыбаўшчыны — Стэфаніі з Нарушэвічаў — таксама не было дзяцей. Акрамя таго, яна была хворая і ў 1920-х гадах была вымушана выехаць з Грыбаўшчыны ў Варшаву ў бальніцу сясцёр-францысканак, якімі кіравала Казіміра Грушчынская.
За сядзібай у гэты час наглядаў упраўляючы Вінцэнт Рымашэўскі, таксама з нясвіжскай шляхты, у якога па суседстве быў свой хутар. Стэфанія неўзабаве памерла ў Варшаве, а маёнтак у Грыбаўшчыне яна завяшчала тым самым манахіням-францысканкам, у бальніцы ў якіх правяла апошнія дні. Атрымаўшы такую нечаканую спадчыну, Казіміра Грушчынская ў 1926 годзе вырашыла адкрыць у Грыбаўшчыне прытулак-дом састарэлых для адзінокіх бабуль. Каля сядзібнага дома для гэтага пабудавалі новы корпус. Таксама была закладзена капліца ў гонар святога Юзафа, заступніка гэтага сястрынства, якую апякаваў ксёндз касцёла ў Пляшэвічах.
За час існавання гэтага прытулку францысканкі аказалі дапамогу больш чым тром сотням пажылых жанчын.
Пасля вайны сядзібу выкарыстоўвалі як калгасныя гаспадарчыя пабудовы, якія паступова заняпадалі і зносіліся, пакуль зусім нічога не засталося. Тым не менш, планіроўка ў Грыбаўшчыне добра прасочваецца і сёння. З аднайменнай (былой дваровай) вёскі ў сядзібу вядзе прыгожая кляновая алея амаль 200 метраў даўжынёй.
Алея прыводзіць на круглы былы парадны двор, абсаджаны ліпамі. Тут на невялікім узвышэнні стаяў сядзібны дом і пазней корпус дома састарэлых.
Будынкі былі драўлянымі, і іх выявы ў гісторыі не захаваліся. Захавалася толькі ўзвышэнне, пад якім хаваюцца контуры каменных фундаментаў, і яшчэ сёе-тое — склепы старога сядзібнага дома.
Вядзе туды круты паўзасыпаны спуск з дзвярыма позняй прымітыўнай работы, хоць і на арыгінальных старадаўніх завесах.
Унутры аказваецца даволі прасторнае двухкамернае памяшканне з прыгожымі масіўнымі скляпеннямі. У сцены месцамі ўмураваны вялікія камяні, дзе-нідзе тырчаць каваныя жалезныя крукі — усё, як і павінна быць у падзямеллі.
На ўсход ад сядзібнага дома размяшчалася частка сядзібы з гаспадарчымі пабудовамі. Дзе-нідзе відаць рэшткі іх фундаментаў, а ў адным месцы захаваліся нават руіны адной з іх.
Гэта была невялікая пабудова на некалькі пакояў, а сляды яе старога архітэктурнага стылю прыкметныя, нягледзячы на некаторыя пераробкі ў савецкі час.
Паўднёва-заходнюю частку сядзібы займаў парк. Сёння гэтае месца моцна зарасло, але пры ўважлівым позірку няцяжка ўбачыць рэшткі яго планіроўкі, характэрныя паляны і тэрасы. Мясцовасць на гэтым участку балоцістая, і цалкам магчыма, што гэтыя тэрасы былі насыпаны штучна яшчэ ў езуіцкія часы. Сярод больш маладых зараснікаў добра відаць цудоўныя велізарныя дрэвы арыгінальнага парку ўзростам каля 150 і больш гадоў! Гэта старыя клёны, серабрыстыя таполі, ліпы і дубы.
Асабліва выдатны рукатворны канал, які разразае парк напалову. Сёння ён, на жаль, зусім перасох, а калісьці ў дагледжаным парку ён ствараў вельмі маляўнічы від.
Канал упадаў у комплекс з дзвюх штучных сажалак, якія дагэтуль не перасохлі дзякуючы маленькаму ручаю, што цячэ з балота паралельна каналу. Гэтыя сажалкі сёння моцна забалочаны, а берагі іх зараслі, але зноў жа відаць задума таго, які маляўнічы від яны былі прызваны тут ствараць.
Ганна МІХАЙЛАВА.
