Падзел Беларусі ў 1921 годзе ў Рызе стаў нацыянальнай трагедыяй для ўсяго беларускага палітычнага руху. І ён жа выявіў два прынцыпова розныя падыходы да лёсу нашага народа:
польскі, які адмаўляў права беларусаў называцца народам і права нашых людзей на дзяржаўнасць і незалежнасць, і савецкі, які падтрымлівалі беларускія патрыёты-камуністы.
Палякі, у адрозненні ад бальшавікоў, не збіраліся ісці насустрач беларускім імкненням да ўласнай дзяржаўнасці — галоўнае адрозненне гэтых двух падыходаў. Спасылаючыся на грунтоўныя работы польскага гісторыка Рамана Вапіньскага, маскоўскі гісторык, ураджэнец Полацка Юрый Барысёнак паказвае, што федэралісцкая канцэпцыя польскага кіраўніка Юзафа Пілсудскага — не больш чым прапаганда. Ніякай сур’ёзнай падтрымкі ідэі незалежнасці Беларусі ў Пілсудскага не было, як ніколі не было і рэальнага імкнення да стварэння дзяржавы, пабудаванай на прынцыпах федэралізму.
Менавіта польская палітыка і нежаданне варшаўскага ўрада ісці на саступкі ў нацыянальна-дзяржаўных імкненнях беларусаў і ўкраінцаў прадвызначылі прынцыпова іншы падыход з боку прагматычнай часткі савецкага кіраўніцтва.
Менавіта такімі прагматыкамі сталі ў той час наркам па справах нацыянальнасцей Іосіф Сталін і наркам замежных спраў Георгій Чычэрын. Прапанаваныя імі праекты беларусізацыі і ўкраінізацыі давалі значныя перавагі ў барацьбе за сэрцы і душы беларусаў і ўкраінцаў. Прыкметна, што ў той ці іншай ступені палітыка, закладзеная ў тую эпоху, праіснавала да распаду СССР.
І нават пасля зрыву дырэктыўнай фазы беларусізацыі ў 1930-я гады беларуская мова не была выключана са сферы адукацыі, навукі і прапаганды. Ніхто не ставіў пад сумнеў факт існавання новай беларускай эліты як асобнага нацыянальнага суб’екта палітычнай эліты СССР.
Ідэйная еднасць у імя Радзімы
Пры гэтым, усім беларускім палітыкам-рэалістам было ясна, што вызваліцца ад польскага гнёту без уз’яднання з БССР немагчыма. Разумела гэта і кіраўніцтва абвешчанай у 1918 годзе (яшчэ ва ўмовах папярэдняй, нямецкай акупацыі нашых зямель) Беларускай Народнай Рэспублікі. Увосень 1925-га Савет Міністраў БНР прыняў пастанову аб самаліквідацыі і прызнаў «Мінск адзіным цэнтрам адраджэння Беларусі». Акт урада БНР аб самароспуску быў заснаваны на рашэнні 2-га палітычнага сходу ў Берліне, якое таксама адбылося 15 кастрычніка 1925 года. Дэлегаты вырашылі: «У сувязі са становішчам, што склалася ў Беларусі, заходняя частка якой знаходзіцца пад акупацыяй Польшчы, а ўсходняя стварае Беларускую Савецкую Рэспубліку ў складзе Сацыялістычнага Савецкага Саюза, з мэтай аб’яднання ўсіх сіл народа за яе поўнае нацыянальнае і сацыяльнае вызваленне ў поўнай згодзе з абласнымі беларускімі арганізацыямі, — абвясціць з сённяшняга дня Урад Беларускай Народнай Рэспублікі ліквідаваным і спыніўшым сваю дзейнасць».
Было абвешчана, што любыя спробы актыўна змагацца з Мінскам з’яўляюцца «здрадай беларускага вызваленчага руху».
Канферэнцыя не прызнала Рыжскі мір, падзел Беларусі і лічыла ўз’яднанне тэрыторый Заходняй Беларусі, занятых польскімі імперыялістамі, найважнейшай задачай. Па сутнасці, усе беларускія патрыёты тады адмовіліся ад уласных амбіцый у імя рэалізацыі самай галоўнай ідэі — уз’яднання Радзімы.
Гладка было на паперы…
Зрэшты, рашэнні БНР ні ў гады яе стварэння пад нямецкай акупацыяй, ні ў эміграцыі потым значэння не мелі: Беларусь была па жывым разрэзана рашэннямі Рыжскага дагавора. Дарэчы, у псеўдагістарычнай літаратуры можна прачытаць, як добра жылося беларусам у міжваеннай Польшчы. Ну і, адпаведна, пра тое, што 17 верасня адбылася акупацыя Заходняй Беларусі Савецкім Саюзам, а самі беларусы, маўляў, гэтага зусім не хацелі. Але як усё гэта было насамрэч?
Правы беларусаў як нацыянальнай меншасці ў Польшчы былі гарантаваны некалькімі міжнароднымі, у прыватнасці Парыжскім (1919 г.) і Рыжскім (1921 г.), дагаворамі. Але добрыя намеры засталіся на паперы.
Фактычна на тэрыторыі Заходняй Беларусі падчас яе знаходжання ў складзе Польшчы быў усталяваны ваенна-паліцэйскі рэжым, які ажыццяўляўся з дапамогай дзяржаўнага апарату польскай дзяржавы.
Дыскрымінацыя — вось правільнае вызначэнне становішча беларускага насельніцтва ў складзе Рэчы Паспалітай. Польскае заканадаўства ясна сведчыла пра гэта. Шэраг заканадаўчых актаў пашырыў паўнамоцтвы мясцовай адміністрацыі, паліцыі і следчага апарату ў барацьбе з нацыянальным рухам на беларускіх землях. У Заходняй Беларусі панавалі жорсткі палітычны рэжым і паліцэйскі тэрор. Рэпрэсіям у першую чаргу падвяргаліся камуністы або прыхільнікі камуністычнага руху. Па крымінальным кодэксе ад 11 ліпеня 1932 года членства ў камуністычнай партыі каралася аж да пажыццёвага зняволення. Пасабніцтва камуністам каралася пазбаўленнем волі на тэрмін да пяці гадоў.
Крывавае «ўміратварэнне»
Па ўсёй тэрыторыі «крэсаў всходніх» лютавалі карныя экспедыцыі пад назвай «пацыфікацыі». Падчас такіх «уціхамірванняў» паліцыя разбурала хаты сялян, знішчала іх маёмасць і прадукты, праводзіла масавыя расстрэлы. Жыхарам такіх вёсак забаранялася па вечарах распальваць вогнішчы, збірацца разам па некалькі чалавек, выходзіць у суседнія вёскі. Вядучая роля ў правядзенні тэрору належала тайнай палітычнай паліцыі. Яна шырока выкарыстоўвала метады правакацый, паклёпу, запалохвання і фізічных катаванняў.
Паслухаем высновы беларускага гісторыка права Таісіі Доўнар: «Паступова палітычны рэжым у Польшчы набыў рысы таталітарызму, пра што сведчыць заканадаўства. Шэраг заканадаўчых актаў пашырыў паўнамоцтвы мясцовай адміністрацыі, паліцыі і следчага апарату ў барацьбе з нацыянальным рухам на беларускіх землях. Па законе ад 14 лютага 1928 г. паліцыі і ўзброеным сілам дазвалялася ўжываць зброю для разгону шэсцяў і дэманстрацый. Пастанова прэзідэнта і Савета міністраў ад 17 чэрвеня 1934 г. дазваляла любой асобе, падазраванай у антыдзяржаўнай дзейнасці, па прадстаўленні ўладаў «затрымліваць і прымусова ўтрымліваць у месцах ізаляцыі на тэрмін да трох месяцаў».
Гэты тэрмін мог быць прадоўжаны яшчэ на тры месяцы… Пры гэтым беларусаў упарта выціскалі з палітычнага жыцця. Так, на выбарах 1922 года ў сейм Польшчы з 444 дэпутатаў было абрана толькі 11 беларусаў, а ў сенат з 111 — трое. На наступных выбарах, у 1928-м, у сейм было абрана дзесяць беларусаў, у сенат — двое. А на выбарах 1935 і 1938 гадоў не быў абраны ні адзін беларус.
Па польскай Канстытуцыі 1935 года выбіраць і выбірацца ў парламент маглі толькі грамадзяне, якія мелі вышэйшую або сярэднюю спецыяльную адукацыю, афіцэрскае званне або займалі кіруючыя пасады ў дзяржапараце. Разумеецца, у такіх умовах ні сяляне, ні рабочыя не мелі права голасу.
Усёй грамадой
Але беларусы мірыцца з такім становішчам не жадалі. Супрацьстаянне польскаму самаўпраўству ўзначалілі Камуністычная партыя Заходняй Беларусі (КПЗБ) і яе ж Камуністычны саюз моладзі (КСМЗБ). Яны мелі моцны ўплыў на розныя масавыя арганізацыі дэмакратычнага і нацыянальна-вызваленчага кірунку. Асабліва значным поспехам левых беларускіх палітыкаў стала стварэнне ў 1925 годзе масавай легальнай рэвалюцыйна-дэмакратычнай арганізацыі Беларускай сялянска-рабочай грамады. Яе праграма змяшчала патрабаванні: самавызначэнне Заходняй Беларусі, аб’яднанне яе з БССР, стварэнне сялянска-рабочага ўрада, канфіскацыя памешчыцкіх і царкоўных зямель, перадача іх у дзяржаўную ўласнасць, раздача зямель без выкупу паміж малазямельнымі сялянамі і прыгоннымі. А таксама спыненне палітыкі асадніцтва (пра яе крыху ніжэй), васьмігадзінны рабочы дзень, нацыянальнае раўнапраўе і адукацыя на роднай мове, свабода сумлення, аддзяленне царквы ад дзяржавы і іншыя.
Галоўным сродкам вызвалення рабочых абвяшчалася адкрытая барацьба супраць эксплуататараў на аснове саюза рабочых і сялян. БСРГ стала самай масавай беларускай нацыянальнай партыяй за ўсю гісторыю партыйнага будаўніцтва ў Заходняй Беларусі. У студзені 1927 года Грамада аб’ядноўвала больш за 2000 ячэек колькасцю каля 120 000 чалавек. Дзейнічала 18 райкамаў БСРГ.
Грамада праводзіла мітынгі і дэманстрацыі сялян супраць падатковага гнёту і аграрнай палітыкі польскіх уладаў, за стварэнне беларускіх школ. Яе імклівы рост і поспехі ў кіраўніцтве барацьбой беларусаў за нацыянальную годнасць выклікалі жорсткія адказныя меры. Пачаліся рэпрэсіі. У студзені 1927-га ўлады прыступілі да ліквідацыі груп і камітэтаў БСРГ. Масавыя арышты актывістаў прайшлі па ўсёй краіне. Грамада была афіцыйна забаронена, больш за 400 яе лідараў і актывістаў паўсталі перад судом. У 1927—1929 гадах пракаціліся судовыя працэсы супраць членаў БСРГ, турмы былі перапоўнены героямі нацыянальнага супраціўлення… Аграрна-сыравінны прыдатак.
У польскай дзяржаве так званым «крэсам всходнім», у якія ўваходзіла Заходняя Беларусь, адводзілася роля аграрна-сыравіннага прыдатку больш развітых туземных раёнаў Польшчы. Так, у Віленскім, Навагрудскім і Палескім ваяводствах, на долю якіх прыпадала 23 працэнты ўсёй тэрыторыі дзяржавы і 11 працэнтаў яго насельніцтва, было толькі 2,8 працэнта прадпрыемстваў Польшчы.
Эканамічная палітыка ў сельскай гаспадарцы ў адносінах да Заходняй Беларусі таксама насіла яўна дыскрымінацыйны характар. Ва ўмовах абвяшчэння прыватнай уласнасці на зямлю эканамічнай асновай дзяржавы больш за палову сялян Заходняй Беларусі адносіліся да разраду малазямельных або беззямельных. Палітыка асадніцтва, пачатая яшчэ ў 1920-м на падставе спецыяльнага Закона ад 17 снежня 1920 года «Аб выдзяленні зямлі салдатам польскай арміі, якія вызначыліся ў вайне супраць Расіі», заключалася ў перасяленні з цэнтральнай Польшчы ва ўсходнія раёны краіны — у тым ліку і на беларускія землі — адстаўных салдат Войска Польскага (асяданні іх на гэтай тэрыторыі) і прадастаўленні ім зямлі. У 1920-х гадах гэта палітыка набыла маштабны характар. Каля 40 працэнтаў зямлі ў Заходняй Беларусі належала памешчыкам або дзяржаве. Дзяржаўныя землі прадастаўляліся асаднікам, як і значныя льготы ў галіне падаткаабкладання, атрымання пазык. Пры гэтым асноўны падатковы цяжар лёг на мясцовае сялянства.
«Хлеб траякі: белы, чорны і ніякі»
Кіраўніцтва Польшчы на тэрыторыі Заходняй Беларусі праводзіла велікаўладную шавіністычную палітыку. Не прызнаючы беларусаў як нацыю, яно ставіла мэтай цалкам апалячыць увесь беларускі народ.
Падобныя дзеянні можна кваліфікаваць як нацыяцыд — насільную асіміляцыю, знішчэнне нацыянальнай самасвядомасці. Такія меры павінны былі ператварыць беларусаў у палякаў, знішчыць нашу памяць і культуру, нашу самасвядомасць.
Беларуская мова паступова вымалася з ужытку не толькі дзяржаўнымі органамі, але і ў мясцовым самакіраванні, а таксама ў навучальных установах. Пры прыёме на пасады ў органы мясцовага самакіравання перавага аддавалася палякам — як правіла, перасяленцам з цэнтральных і заходніх ваяводстваў Польшчы.
Да акупацыі Польшчай у Заходняй Беларусі дзейнічала каля 400 беларускіх школ, дзве настаўніцкія семінарыі і пяць гімназій. Мэтанакіраваная палітыка дыскрымінацыі і паланізацыі беларускага насельніцтва прывяла да таго, што ў 1939 годзе ў Заходняй Беларусі на чатыры мільёны беларусаў не было ні адной беларускай сярэдняй школы, вышэйшай навучальнай установы, нацыянальнага тэатра або бібліятэкі.
Беларускія газеты зачыняліся літаральна пасля выхаду некалькіх нумароў. Польская стала афіцыйнай мовай ва ўсіх дзяржаўных установах. Вядучую ролю ў паланізацыі беларускага насельніцтва адыграла і каталіцкая царква. Варта было беларусу змяніць веру з праваслаўнай на каталіцкую, як польскія ўлады аўтаматычна прылічвалі яго да польскай нацыянальнасці.
Пасля аднаўлення Польшчы як дзяржавы ў 1918 годзе яе тэрыторыя была абвешчана Ватыканам місіянерскай тэрыторыяй, дзе павінна была весціся праца па распаўсюджванні новай уніі (у параўнанні з Брэсцкай царкоўнай 1596 года) — неауніі. У адпаведнасці з гэтай неауніяй працягваўся працэс аб’яднання праваслаўнай і каталіцкай цэркваў і стварэння на іх аснове царквы ўніяцкай. У суды падаваліся безпадстаўныя іскі аб вяртанні каталікам праваслаўных храмаў, манастыроў і царкоўнай маёмасці.
З 500 праваслаўных храмаў, якія існавалі ў рэгіёне да 1924 года, больш за 300 былі ператвораны ў каталіцкія і ўніяцкія.
У 1932 годзе польскі ўрад па ўзгадненні з Ватыканам прыняў сакрэтнае рашэнне аб тым, што «задача звароту Усходу ў каталіцызм, як і ў мінулыя стагоддзі, застаецца «гістарычнай місіяй» польскай дзяржавы».
Спрабуючы зламаць патрыятызм беларускага духавенства, з другой паловы 1920-х гадоў польскія ўлады сталі ўсё часцей ужываць супраць іх дзейнасці паліцэйскія і судовыя рэпрэсіі. Напрыклад, за рэгістрацыю нараджэння дзяцей на беларускай мове ў якасці санкцыі «за падробку дакументаў» магло быць ужыта пазбаўленне волі.
Вось такое «салодкае» жыццё было ў беларусаў, калі іх зямлю акупавала Польшча. У Стаўбцоўскім і Нясвіжскім раёнах я ў дзяцінстве чула ад сваіх сваякоў, простых беларусаў, характэрную прымаўку: «Як жылі за царом — пілі чай з пірагом, Як прыйшлі палякі, сталі есці хлеб траякі. Белы, чорны і ніякі».
Ірына ЕФІШОВА.
